Байгаль орчинд ээлтэй, тогтвортой хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх хүрээнд хүлэмжийн хийн тооллогыг анх удаа зохион байгуулсан. Энэ талаар аймгийн ЗДТГ-ын дарга Б.Ганзоригтой ярилцлаа. 

-Орхон аймаг хүлэмжийн хийн ялгарлын эх үүсвэрээ тоолсон. Цаашид хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах бодлого, төсөв, хөрөнгө оруулалтыг төлөвлөхөд ямар ач холбогдолтой вэ?
- Орхон аймаг уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, байгаль орчинд ээлтэй, тогтвортой хөгжлийн бодлогыг хэрэгжүүлэх хүрээнд хүлэмжийн хийн тооллогыг анх удаа зохион байгуулж, тооллогын үр дүнгийн тайланг хүлээн авлаа. Тооллогыг аймгийн Засаг даргын 2025-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгасан “Хүрээлэн буй орчинд ээлтэй ‘Ногоон хот’-ыг бий болгох” зорилтын хүрээнд Шинжлэх Ухаан, Технологийн Их Сургуультай хамтран олон улс болон Монгол Улсад мөрдөгдөж буй IPCC 2006 удирдамж, холбогдох олон улсын арга зүй, аргачлал, стандартын шаардлагад нийцүүлэн гүйцэтгэсэн. 

Аймгийн нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд эрчим хүч, аж үйлдвэрлэл, хог хаягдал, хөдөө аж ахуй болон бусад холбогдох салбарын үйл ажиллагаанаас үүсэж буй хүлэмжийн хийн ялгарлыг тооцож, эх үүсвэр, хэмжээ, бүтцийн талаарх нэгдсэн мэдээллийн сан бүрдүүлсэн чухал ач холбогдолтой ажил юм. 
Тооллогын үр дүн нь уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг авах арга хэмжээ, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах бодлого, хөтөлбөрийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй төлөвлөх, хөрөнгө оруулалт болон төсөл, арга хэмжээг оновчтой тодорхойлох, хэрэгжилтийн үр дүнг цаашид хэмжих, үнэлэх чухал суурь мэдээлэл болно. Өөрөөр хэлбэл,  цаашид луужин болох баримт гэсэн үг юм.  

Хүлэмжийн хийн тооллогын мэдээлэлд үндэслэн эрчим хүчний үр ашигтай хэрэглээг нэмэгдүүлэх, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээг дэмжих, нийтийн болон байгальд ээлтэй тээврийн шийдлийг нэмэгдүүлэх, хог хаягдлын менежментийг боловсронгуй болгох, дахин ашиглалт, дахин боловсруулалтыг өргөжүүлэх зэрэг хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах чиглэлээр цаашид хэрэгжүүлэх арга хэмжээний бодит хэрэгцээ, тэргүүлэх чиглэлийг тодорхойлох боломж бүрдэж байна.

Цаашид тооллогын үр дүнг аймгийн хөгжлийн бодлого, төлөвлөлттэй уялдуулан ашиглаж, хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах зорилтот арга хэмжээ, төсөл хөтөлбөрийг үе шаттай хэрэгжүүлэх, үр дүнг тогтмол тооцож, хянах юм. 

-Орон  нутагт хүлэмжийн хийн ялгарлаа тоолуулсан анхны аймаг байх. Тийм үү? 
-Тийм. Орхон аймаг Монгол Улсын хэмжээнд аймгийн нутаг дэвсгэрийн нийт хүлэмжийн хийн ялгарлыг олон улсын аргачлалд нийцүүлэн тооцож, тооллогын нэгдсэн тайланг удаа боловсруулсан аймаг боллоо. Энэ нь “Ногоон хот”-ыг бий болгох, уур амьсгалын өөрчлөлтийн эсрэг бодитой арга хэмжээ хэрэгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой ажил болж байна. 

-Цаашид бий болох боломжууд нь юу байх вэ? 
-Олон улсын зах зээлээс орон нутаг санхүүжилт босгох боломжтой болж байна. Өөрөөр хэлбэл, жилд хэчнээн тонн хүлэмжийн хий бууруулна түүнийгээ үнэлэх боломжтой. Суурь судалгаа, дата мэдээлэлтэй болчихлоо, үйл ажиллагаа хэрэгжүүлснээр 2028 он гэхэд олон улсын зах зээл дээрээс   3 орчим тэрбум төгрөгийг орон нутгийн эдийн засагт төвлөрүүлэх боломжтой гэж үзсэн. Энэ хөрөнгө оруулалт нь эргээд хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах арга хэмжээнд зарцуулагдах хоёр дахь эх үүсвэр байна. 

-Хүлэмжийн хий ялгаруулж  байгаа хамгийн том салбар нь юу байна вэ?
-Хэд хэдэн салбарыг тодорхойлсон. Тухайлбал, Дулааны цахилгаан станцууд хамгийн их хүлэмжийн хий ялгаруулж байна. Үүний дараа гэр хорооллын айл өрхүүдийн ердийн галлагаатай зуух, тээврийн хэрэгсэл, аж ахуйн үйл ажиллагаанаас гарч байгаа агаар бохирдуулагч эх үүсвэрүүд  байна.

Агаарын бохирдол гэхээр айл өрхүүдийн яндан их хувийг эзэлж байгаа мэт боловч хүлэмжийн хий ялгарал талдаа хамгийн бага нь байна. 

Тиймээс бид энэ тоон судалгаан дээр үндэслэн ажлаа төлөвлөх юм. Карбон кредит буюу хүлэмжийн хийгээ хэдэн хувиар бууруулсан судалгааг жил бүр хийлгэнэ. Олон улсын хөрөнгө оруулагчид хүлэмжийн хийн суурь судалгаа байгаа эсэх, түүндээ үндэслэн ямар хэмжээ хэрэгжүүлсэн, хэдий хэмжээгээр бууруулсан бэ гэдэг шалгуурыг тавьж байна. 
Энд хамгийн чухал нь хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад аль шийдэл хамгийн үр дүнтэй байхыг тодорхойлох явдал. Тухайлбал, гэр хорооллыг орон сууцжуулах, төвлөрсөн дулаан хангамжид холбох, эсвэл нарны болон бусад сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг ашиглахын аль нь эдийн засаг, байгаль орчны хувьд илүү үр өгөөжтэй вэ гэдгийг судалгаа, тооцоонд үндэслэн шийдвэрлэнэ.

Эдгээр зорилт, арга хэмжээг аймгийн Засаг даргын жилийн ажлын төлөвлөгөө болон үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгаж, хэрэгжилтийг нь тогтмол хангана. Ингэснээр хүлэмжийн хийн ялгарлын өнөөгийн суурь түвшин болон хүрэх зорилтот түвшин тодорхой болж, тэдгээрийн хоорондын зөрүү буюу бодит бууралтыг жил бүр хэмжих боломж бүрдэнэ. Мөн үр дүнг олон улсын хөндлөнгийн байгууллагаар баталгаажуулж, тооцоо судалгааг хийлгэхээр төлөвлөж байна.

Нөгөө талаас, энэхүү суурь судалгааны ач холбогдол нь зөвхөн хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулах, яндангийн тоог цөөрүүлэхээр хязгаарлагдахгүй. Харин ялгаруулж буй хэмжээнээс илүү их хүлэмжийн хий шингээдэг ногоон хөгжлийн загварыг бий болгох боломжийг нээж байгаа юм.
Тухайлбал, аймгийн хэмжээнд жилд 300 мянган тонн хүлэмжийн хий ялгаруулдаг гэж үзвэл ногоон байгууламж, ойжуулалт болон бусад шингээлтийн шийдлийг хэрэгжүүлж, жилд 400 мянган тонн хүлэмжийн хий шингээх чадавх бүрдүүлэх боломжтой. Энэ тохиолдолд ялгаруулалтаас давсан 100 мянган тоннын шингээлтийг нүүрстөрөгчийн кредит болгон үнэлүүлж, олон улсын зах зээлээс нэмэлт санхүүжилт татах боломж бий.

Өөрөөр хэлбэл, хүлэмжийн хийн тооллого нь  байгаль орчны асуудлаа шийдвэрлэхээс гадна ногоон хөрөнгө оруулалт татаж орон нутгийн эдийн засагт төвлөрүүлэх боломжтой. 

-Сэргээгдэх эрчим хүчийг нэвтрүүлж эхэлсэн. Төр хувийн түншлэлээр 12.5мВт-ын хүчин чадалтай нарны цахилгаан станц байгуулахаар төлөвлөж байгаа. Энэ ажил ямар шатандаа явж  байна вэ?
-Манай аймгийн цахилгаан эрчим хүчний хэрэглээ жилд дунджаар 5-10 хувиар өсөн нэмэгдэж байна. Төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр   Эрдэнэ багийн Сархиа уулын энгэрт 40га газарт 12.5мВт-ын хүчин чадалтай нарны цахилгаан станц, 50 мВт-ын баттерей хураагууртай станцыг байгуулахаар төлөвлөж байна.  Нарны цахилгаан станцыг ашиглалтад оруулснаар төвийн эрчим хүчний системд доголдол гарсан үед гэр хорооллын 18 мянган хэрэглэгчийг 2-3 цагийн турш цахилгаан эрчим хүчээр хангах боломж бүрдэх юм.  Энэхүү бүтээн байгуулалт дээр төрөөс ямар нэгэн хэлбэрээр төсөв гарахгүй, төр хувийн хэвшлийн түншлэлийн хүрээнд шалгарсан ААНБ бүх хөрөнгийн асуудлаа шийдээд барилга угсралтын ажлаа эхлүүлнэ. Өнөөдрийн байдлаар хоёр компани сонирхож буйгаа илэрхийлж, нэг компани нь  урьдчилсан судалгаа, саналаа ирүүлээд байна. Тус саналыг аймгийн удирдлагуудад танилцуулж, дэмжигдсэн тохиолдолд хамтын ажиллагаа эхэлнэ. Тухайн компани төслийг зургаан сарын хугацаанд ашиглалтад оруулах боломжтой гэдгээ илэрхийлсэн.

Хүлэмжийн хийн тооллогоор Орхон аймгийн хэмжээнд, тэр дундаа гэр хорооллын айл өрхүүдийн эрчим хүчний хэрэглээнээс үүдэлтэй ялгарлыг бууруулах шаардлага, боломжийг тодорхойлсон.

Үүний хүрээнд нүүрсний хэрэглээг багасгаж, сэргээгдэх эрчим хүчний эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх нь чухал арга хэмжээний нэг юм.

Мөн дараагийн шатанд Европын холбоо болон олон улсын донор байгууллагуудтай хамтран айл өрхүүдэд дулаан хуримтлуурын систем суурилуулах ногоон зээлийн нөхцөлийг бүрдүүлэхээр ажиллаж байна. Ингэснээр өдрийн 08:00–20:00 цагийн хооронд дулаанаа хуримтлуулж, шаардлагатай үед ашиглах боломжтой. 
Эдгээр арга хэмжээ нь хүлэмжийн хийн тооллогоор тогтоосон суурь үзүүлэлтэд тулгуурлан ялгарлыг бууруулах, цаашид гарсан үр дүнг жил бүр хэмжиж, тооцох боломжийг бүрдүүлнэ. Тухайлбал, уламжлалт зуухны хэрэглээ хэдээр буурсан, сэргээгдэх эрчим хүчний хэрэглээ хэрхэн нэмэгдсэн, үүний үр дүнд хүлэмжийн хийн ялгарал хэдэн тонноор багассаныг тооцож, хэрэгжилтийг үнэлэх юм.

-Орхон аймгийн хувьд хүлэмжийн хийн ялгарлыг бууруулахад хувийн хэвшил, ялангуяа томоохон үйлдвэр, аж ахуйн нэгжүүд ямар үүрэг, хариуцлага хүлээх шаардлагатай вэ?  
-Аймгийн ЗДТГ-ын зүгээс холбогдох хууль тогтоомжийн хүрээнд аймгийн хэмжээнд уул уурхайн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа ААНБ-тай хамтын ажиллагааны гэрээ байгуулан ажилладаг. Цаашид тус гэрээнд хүлэмжийн хийн ялгаралыг бууруулах, шингээлтийг нэмэгдүүлэх тодорхой заалт оруулж, жил бүр үр дүнг тооцон ажиллахаар төлөвлөж байна.

Мэдээллийн төв